Eyp grein
Søgan er hugtakandi og ikki sørt spennandi og gátufør, hóast tað eru meira enn 300 ár síðani sjálva hendingina.
Ein hending sum hevur fest seg fasta í fólkasálina hjá fólki í Lamba og har á leiðini. Ein hending sum nógv er skrivaðu, kvøtt og hugleitt um, bæði um skipið sjálvt, um ferðin til Føroyar, um sjálva hendingina, tá ið gátuføra skipið endaði dagar sínar onkrastaðni á Lambavík og leitanina og tráðaini eftir at finna tað, heilt fram til dagin í dag.
Men ein kanska minni kend søga, av sjálvari høvuðssøguni, er rættarmálið, sum eftirfylgjandi tók seg upp millum føroysku bjargingarmennirnar øðrumegin og skiparin á Norsku Løvu, Roluf Meincke og danska reiðaríði hinumegin.
Eitt stríð um pening. Ikki so løgið, tí sum søgnin sigur, so var nógvur peningur og silvur umborð á Norsku Løvu. Eftir tingbókini at døma er nógvur peningur vorðin stjóraður í land av skipinum og borin til húsa bæði nýársaftan og nýggjársdag. Hetta kundi bent á eina øgiliga peningarúgvu í silvuri. Óivað hevur eisini aðrir lutir enn bert peningur verið bjargað av skipinum hesar dagarnar.
Eftir hetta er eitt hart og drúgvt rættarmál, sum kann lesast um í Varðanum, bind 30, har tingmálið og sjóforhoyrið verða umrødd.
Eftir at Norska Løva rak á land rak á Lambavík nýggjársaftan í 1707, vóru tað serliga menn úr Syðrugøtu og Norðragøtu sum bjargaðu nógv av vraklutunum av skipinum.
Mennirnir sum vóru stevndir fyri at hava stolið vraklutir og skuldu møta upp á vártingið á Selatrað 19. mars í 1709 vóru: Ole Michelsen, Ole Olesen, Peder Olesen, Niclas Joensen, Joen Niclasen, Poul Joensen, Peder Thomasen, Hans Joensen við Gjov, Peder Guttesen, Heine Jacobsen og Trond Joensen, úr Syðrugøtu. Peter Petersen (eldri), Joen Joensen, Heine Heinesen, Abraham Heinesen, Ole Heinesen, Peder Olesen (við sínum trimum synum), ávíkavist Joen Pedersen, Peder Pedersen og Poul Pedersen, Joen Olesen, Anthonius Pedersen, Thomas Thomasen og Christoffer Christoffersen úr Norðragøtu.
Ólavur Mikkjalsson úr Syðrugøtu, tykist sambært tingbókini, at hava verið orðførari fyri gøtumennirnar.
Á vártinginum á Selatrað í mars 1709 stevndi fútin, Severin Pedersen Skeen, teimum omanfyri nevndu fyri rættin. Hann skuldsetti teir allar fyri at hava tikið vraklutir heim uttan at hava boða myndugleikunum frá, sum lógin kravdi.
Gøtumenn noktaðu ikki fyri, at teir høvdu bjargar lutum, men hildu tó fast við, at teir høvdu handlað í góðari trúgv. Teir søgdu seg hava víst vraklutirnar fyri keypmanninum, Jørgen Knudsen Gotterup, sum hevði sagt teimum, at nógv av tí hevði lítið virði, og at teir kundu tískil fara avstað við tí. Fleiri vitni váttaðu eisini hetta á tingi.
Fútin helt hinvegin uppá, at gøtumenn høvdu brotið lógina við at flyta vraklutir heim til Gøtu uttan at lata tað inn til myndugleikarnar. Hann kravdi tí, at teir skuldu revsast.
Málið varð tikið upp aftur á heimatingi á Selatrað í apríl 1709. Har høvdu gøtumenn fleiri vitni við sær, sum greiddu frá, at keypmaðurin hevði sæð vraklutirnar og givið teimum loyvi at taka teir við sær. Hetta gjørdi at ákæran hjá fútanum misti nógv av síni tyngd og trúvirði.
Dómurin í málinum fall tann 29. apríl 1709. Rætturin kom fram til tað niðurstøðu, at tað ikki kundu prógvast at gøtumenn høvdu gjørt nakað ólógligt. Teir vórðu tí allir fríkendir í øllum ákærum og varð tað samstundis staðfest, at teir høvdu rætt til bjargingarløn sambært lógini.
Sjálvt málið vísti eisini, at stór ónøgd var millum føroyingar og donsku embætismenninar eftir skipsvanlukkuna. Føroyingar hildu, at teimum ikki varð goldin rímilig løn fyri bjargingararbeiðið, meðan myndugleikarnir og skiparin høvdu illgruna um, at partur av vraklutunum vóru tiknir uttan loyvi. Stríðið helt fram í fleiri ár og snúði tað seg serliga um bjargingarlønina fyri tær stóru peningaupphæddirnar og silvurið, sum varð bjargað av skipinum.
Seinni í 1709 sendu føroyingar eitt bønarskriv til kong, har teir kravdu løn fyri bjargingararbeiðið av peninginum og silvuri av skipinum. Teir vístu á, at teir høvdu sett lív sítt í váða fyri at bjarga bæði manning og virðum. Málið varð viðgjørt av einari kongaligari nevnd, og tað tykist, at føroyingar at enda fingu eina loysn, sum teir kundu góðtaka.
Rættarmálini um Norsku Løvu gevur okkum eitt sjáldsamt innlit í føroyska samfelagið í byrjanini av 1700-talinum. Tey vísa, hvussu vanligi føroyingurin vardi síni rættindi móti embætismonnum og handilsvaldi, og hvussu stríðið um bjargingarløn gjørdist ein týðandi partur av søguni um Norsku Løvu.
Endaliga niðurstøðan í sjálvum rættarmálinum móti gøtumonnum var greið: gøtumenn vunnu málið og vórðu fríkendir.
Í dóminum frá 29. apríl 1709 legði rætturin dent á, at:
Gøtumenn høvdu boðað keypmanninum Jørgen Knudsen Gotterup frá teimum vraklutum, teir høvdu bjargað. Vitni váttaðu, at keypmaðurin hevði sæð lutirnar og hevði sagt, at nógv av tí hevði lítið virði og kundi varðveitast hjá teimum. Fútin, Severin Pedersen Skeen, hevði ikki megnað at prógva, at gøtumenn høvdu handlað svikafult ella ólógliga.
Teir vóru tí fríkendir fyri allar ákærur um ólógliga handfaring av vraklutum. Dómurin segði beinleiðis, at teir skuldu vera “frikendes udi alle måder” frá ákærunum hjá fútanum.
Men stríðið endaði ikki har
Tað, sum enn stóð eftir, var stóri spurningurin um bjargingarlønina. Føroyingarnir hildu uppá, at teir høvdu bjargað manningini og bjargað stóru mongdini av silvuri og peningi. Og samstundis borið virðini av Lambavík til bóndahúsini í Lamba, og gjørt alt hetta meðan teir settu lívið í váða.
Skiparin, Roluf Meincke, hevði sambært føroysku vitnunum lovað teimum góða samsýning eftir lógini. Men tá krav varð sett fram í 1708, bjóðaði fútin teimum bert umleið 20 ríkisdálar samanlagt, meðan føroyingarnir kravdu nógv meira, heili 300 ríkisdálar.
Málið um bjargingarlønina fór heilt til kongligu myndugleikarnar í Keypmannahavn í 1709. Har hvørvur málið síðani úr føroysku tingbókunum.
Søguliga hvussu endaði málið?
Greinin í Varðanum leggur upp til, at føroyingar vunnu “vrakmálið” fullkomiliga.
Teir hildu fram at krevja bjargingarløn og kongaliga nevndin, sum sat í Føroyum í 1709, tók kravið í álvara.
Tað tykist, at ein loysn varð funnin, tí málið hvørvur síðani úr keldunum, og ongar seinni kærur eru kendar.
Men eingin varðveittur dómsúrskurður um bjargingarlønina er funnin, so vit vita ikki við vissu um føroyingarnir fingu alt kravið, bert ein part av tí, ella ein onnur semja varð funnin.
Les eisini: Magnus Rasmussen um Norsku Løvu: Eg haldi meg vita, hvar á leið hon liggur
Deil á Facebook
