Lesarabræv
Tá ein privata fyritøka fær einkarrætt til felags náttúrutilfeingi, má tað fylgja við ein nógv greiðari ábyrgdarskipan, enn einans vanligi vinnurakstur krevur. Í Føroyum er hetta serliga galdandi í tveimum førum. Fyrra er fiskatilfeingið, sum sambært lóg er ogn Føroya fólks, og har rætturin at veiða er treytaður, tíðaravmarkaður og bundin at almennari umsiting. Seinna er alivinnan, har atgongdin til fjørðir og avmarkað geografisk øki verður givin við loyvum, men har umhvørvisligir og sosialir kostnaður ofta liggja uttanfyri roknistykkið hjá einstøku fyritøkuni, um reglurnar ikki eru nóg sterkar.
Tað merkir í grundini, at felags tilfeingi er ikki bara “ein ágóði” hjá vinnuni; tað er ein almenn ogn við privatari nýtslu. Hetta avleiðir náttúrliga tríggjar spurningar til okkum at svara uppá: hvør eigur, hvør fær ágóðan, og hvør rindar, tá skaði hendur – altso, hvør átekur sær vágan. Í Føroyum er svarið á fyrsta spurningin greiðast í fiskivinnuni: fiskatilfeingið undir Føroyum er ogn Føroya fólks. Í alivinnuni er myndin meira samansett: lógin gevur ikki fyritøkunum ognarrætt til fjørð ella botn, men avmarkaðan framleiðslurætt á ávísum økjum við teimum avmarkingum, sum liggja í loyvinum og tilhoyrandi reglum. Tað merkir, at virðið í einum aliloyvi í stóran mun stavar frá almennari tillutan av einum serligum rættinda pakka.
Umhvørvisliga vísir bæði føroysk gransking og altjóða royndir, at sjóaling leggur trýst á botn, súrevni, taðevni, lúsastøðu og sjúkuvanda. Føroysku skipanirnar eru sterkari enn nógv onnur lond á summum økjum, serliga við alifjarðaskipan, smittuverju, “all in/all out” og fjøru-/fjarðarstýrdu framleiðslu, men somu keldur vísa eisini, at netverkseffektir millum alibrúk framvegis eru ein veruligur vandi, serliga fyri laksalús. Í fiskivinnuni vísir nýggj ICES-ráðgeving, at summir stovnar eru væl fyri, meðan aðrir hava verið undir stórum trýsti; serliga var toskur á Føroyabanka/landgrunninum í ringum standi í fleiri ár. Eisini eru hjáveiða og botnávirkan framvegis spurningar, hóast dátugrundarlagið í Føroyum er ójavnt.
Búskaparliga er vinnan týdningarmikil. Norðurlensk samanbering vísir, at alivinnan í seinastuni hevur svarað til umleið 8% av føroyskum BTÚ, og nýggjastu lønarhagtølini vísa, at fiskivinna og aling eiga stóran part av vøkstrinum í lønargjaldingum. Samstundis eru inntøkurnar hjá landinum frá fiski og aling stórar, men sera sveiggjandi. Tað merkir, at føroyska samfelagið fær ágóða av vinnuni, men eisini ber stóran systemiskan váða, tá prísir, sjúkur, kvotur og umhvørvisligir kostnaðir flyta seg. Tað er júst hetta, sum ger spurningin um felags tilfeingi til ábyrgdar- og ikki bara vinnupolitikk.
Høvuðstilmæli er tí ikki “meiri” ella “minni” vinna, men ein greiðari samfelagssáttmáli: strangari “polluter-pays”-ábyrgd, umhvørvisbøkur og kravd endurbøting, meira opin almenn dáta atgongd, umskipað loyvissnið, meira beinleiðis býti av tilfeingisrentu til lokalsamfeløg og framtíðargrunn, og sterkari óheft validering av hjáveiðu, botnávirkan og alivinnuumhvørvi. Tað hevði gjørt føroysku skipanina meira samhaldsfasta, løgfrøðiliga haldbara og politiskt torførari at kalla “rán” — tí tá hevði samfelagið fingið nógv greiðari avrokning fyri sítt tilfeingi.
Hugtøk og útgreinan
Felags tilfeingi er best skilt sum tilfeingi, har nýtslan hjá einum minkar um møguleikan hjá øðrum at brúka sama tilfeingi, og har tað samstundis er dýrt ella torført at halda fólk uttanfyri. Fiskastovnar eru tað greiðasta føroyska dømið. Fjørðir og sjóøki, sum verða brúkt til aling, eru eisini felags í tí týdningi, at fleiri áhugamál kappast um sama rúm og sama vistfrøðiliga burðarevni: aling, fiskivinna, ferðavinna, frítíðarnýtsla, náttúruvernd og framtíðar nýtsla. Tá skipanin gevur fáum aktørum einkarrættar-líknandi atgongd, skapar hon virði júst tí, at samfelagið stongir onnur úti og avmarkar kapping um pláss og biomassa.
“Externaliteter” merkja í hesum høpi kostnaðir ella ágóðar, sum ikki beinleiðis síggjast í vinninginum hjá fyritøkuni. taðevni, botntrýst, sjúkusmittuketur, lúsatrýst, váði fyri sleppingum og skerjing av øðrum brúksháttum eru alt dømi um møguligar negativar externaliteter. Á øðrum bógvi kunnu arbeiðspláss, útjaðaraaktivitetur, tøkni- og logistikkmenning vera positiv. Men júst lúsastýring í føroyskum alinetverki er longu greinað sum ein “tragedy of the commons”-støða: tað sum kann vera skynsamt fyri einstaka framleiðaran, er ikki neyðturviliga optimalt fyri samlaða netverkið av alibrúkum. Tað er ein sterk áminning um, at einstaklingagrundað regulering eingin trygd er fyri samfelagsliga bestu loysn.
Í hesari høpi verður tí gjørt munur á vanligum vinnuvinningi og tilfeingisrentu. Vanligur vinningur er tað, sum kemur av dugnaskapi, íløgum og góðari leiðslu. Tilfeingisrenta er tann eyka inntøkan, sum stendst av at hava serliga atgongd til eitt avmarkað og virðismikið felags tilfeingi. Um virðið í einum loyvi kemur av einum avmarkaðum fjørði, góðari náttúru, lágum sjúkutrýsti, verjandi alifjarðarskipan og almennari serligari tillutan, so er alt hetta ikki bara “skapandi arbeiði” hjá fyritøkuni; ein partur er eisini almenn skapan tryggjaðari atgongd til avmarkað tilfeingi. Tí fylgir eisini ein serlig skylda at lata aftur til eigaran: almenningin.
Rættarligi stað og ognarrætturin
Í fiskivinnuni er rættarliga støðan greið. Sambært sjófeingislógini er fiskatilfeingið undir Føroyum ogn Føroya fólks, og eingin kann fáa varandi ognarrætt til hetta tilfeingi. Tað er kanska tann mest týðiliga lógfrøðiliga orðingin av “felags tilfeingi” í føroyskum rætti. Tað merkir eisini, at rætturin hjá reiðarum og fiskiførum er ein nýtslurættur, sum politiska skipanin kann treyta, taka aftur og umskipa við atliti at lívfrøðiligari og samfelagsligari burðardygd.
Í alivinnuni er myndin øðrvísi, men grundhugsanin er hin sama. Kunngerðin um tillutan av aliloyvum sigur beinleiðis, at aliloyvi er eitt loyvi, sum gevur rætt til framleiðslu á ávísum, avmarkaðum geografiskum økjum, við teimum avmarkingum, sum til eina og hvørja tíð eru galdandi í loyvinum. Tað er sostatt ikki ognarskjal upp á fjørðin, botnin ella sjógvin, men ein treytað, almenn tillutan av nýtslurætti. Somuleiðis áseta reglurnar, at á hvørjum alifirði verður bert givið eitt laksaaliloyvi; og broytingar í 2018-lógararbeiðinum staðfesta somu tankagongd um alifjørð sum ein avmarkaðan, serliga skipaðan rættar- og smittuverju-eind.
Reglurnar um sjúkufyribyrgjandi rakstur styrkja hetta enn meira. Føroyar eru býttar í alifirðir; raksturin er bundin at smittuverju, sóttreinsing, aldursbýti og framleiðsluumførum. Tað er eisini revsiheimild fyri brotum á ávísar reglur. Í praksis merkir hetta, at føroyska skipanin langt síðani er farin frá eini fatan av fjørðinum sum “fríum vinnurúmi” og yvir í eina fatan av fjørðinum sum stýrdari, almennari framleiðslueind. Tað samsvarar eisini við vinnuligar framløgur, har føroyska skipanin verður lýst sum “one fjord = one operator” og “one fjord, one generation”.
Tó er eitt týdningarmikið fyrivarni. Í teimum public keldunum, sum henda kanningin byggir á, er nógv greiðast staðfest, hvør hevur stýring og nýtslurætt, meðan undirliggjandi privatrættarligi eigaraskapurin til ávísan botn, fjøru ella strond ikki er eins greiður. Til policy-kjak er tað tó oftast mest viðkomandi, at raksturin bert ber til gjøgnum almenn økis-, loyvis- og umhvørvisgóðkenningarskipanir. Tað merkir, at hóast juridiski “title” til øll sub-element ikki er fullkomiliga útgreinaður her, so er samfelagsliga niðurstøðan klár: operativa ræðið er alment, og privat nýtsla er treytað. Tað eigur eisini at síggjast aftur í ábyrgdar- og gjald-skipanum.
Skattaliga er myndin eisini broytt seinastu árini. Sambært skattalógini verður inntøka frá vinnuligari alivinnu á sjónum áløgd eyka skatt á 12% av skattskyldugari inntøku. Samstundis varð skipanin við tøkugjaldi broytt við virknaði frá 2025, so at hægsti satsur á inntøku-/sølutengdari gjaldsskipan varð lækkaður til 7,5%, meðan eyka inntøkuskatturin varð varðveittur. Hetta vísir, at Løgtingið longu hevur viðurkent, at alivinnan gevur tilfeingisrentu, men kjakið er enn opið um, hvørt sniðið fangar nóg nógv av henni, og hvussu nógv av kostnaðinum fellur skeivt á arbeiðsfólk ella framleiðslulið.
Hvat vit vita um umhvørvisávirkan
Føroysk gransking gevur prógv fyri, at sjóaling kann geva staðbundnar botn- og næringarávirkanir. Ein ítøkilig kanning í Kaldbaksfirði fann, at lívrunnin kol- og køvievnisleivdir frá aling savnast á botni undir og rundan um alibrúk, og at hetta hongur saman við øktari súrevnisnýtslu í botninum, øktari mineralisering og staðbundnari ammoniumfrárenning. Kanningin vísir sostatt ikki bara, at “onkur ávirkan” er, men at sediment-kemi og botnfunksjón broytast máliliga av aling, og at hydro-dynamisk viðurskifti avgera, hvussu nógv verður savnað beinleiðis undir ringunum og hvussu nógv verður flutt víðari.
Hetta er júst orsøkin til, at føroyska umhvørvisfyrisitingin krevur skipaða botn- og fjarðarkanning. Vegleiðingin um umhvørviseftirlit við føroyskum alibrúkum lýsir, at bæði ringprøvar, støðisprøvar, fjarðarprøvar og referansuprøvar skulu takast. Seinni arbeiði um botndýralív hevur harumframt ment eina serliga flokkingarskipan fyri føroyskar firðir, sum skal brúkast til at meta um møgulig árin frá aling. Tað styrkir føroyska skipanina nógv, men samstundis vísir tað eisini, at árin eru nóg álvarsom til, at almenn skipan er neyðug. Tað hevði verið lítið meining at krevja so nógv eftirlit, um eingin reellur váði var.
Laksalús og sjúka eru hin stóri netverksváðin. Fleiri føroyskar og altjóða granskingar vísa, at lúsalarvur kunnu flytast millum alibrúk og alifjarðir, og ein nýggjari framseting av føroyskum dátum staðfesti, at vertsskifti og smittutrýst í netverkinum hava beinleiðis týdning fyri samlaða smittutrýstið. Tað er tí skilagott, at føroyska skipanin hevur lagt stóran dent á fjørða-/økisskipan, samstundis framleiðsluumfør, hvílutíð og biologiska lúsastýring. Men tað merkir eisini, at hvør einstakur framleiðari kann skapa kostnað hjá grannafjørðum og grannaframleiðarum, um skipanin ikki fær lúsu- og sjúkurentuna internalaða.
Tá tað ræður um antibiotika, kemikaliur, sleppingar og deyðiligheit er týðandi at skilja millum fyritøkudáta og sektordáta. Bakkafrost boðaði í 2025 frá null antibiotikanýtslu og null sleppingum í Føroyum og Skotlandi, og dátusíðan hjá fyritøkuni vísir eisini lág lúsutøl og fallandi deyðiligheit í Føroyum seinastu árini. Tað er positivt, men tað er ikki tað sama sum full almenn, tvørfyritøkulig dokumentatión fyri alla føroysku alivinnuna. Almenn, løtt atkomulig sektor-tíðarøð fyri samlaða kemikalianýtslu, anti-parasitisk viðgerð og sleppingar eru framvegis veik samanborið við t.d. Chile.
Í mun til villlaks er føroyski serstøðan, at NASCO-notat vísir, at hóttanin frá sleppingum og lús er “til staðar”, men lokalur skaði á villum føroyskum laksi er avmarkaður, tí Føroyum í praksis mangla stóra, sjálvberandi villlaksastovnar; smáar áir verða tó hildnar við lívi, og tær kunnu verða ávirkaðar. Tað merkir, at sleppingar framvegis eru eitt ábyrgdarspurningur, men at føroyska argumentið fyri strangari regulering fyrst og fremst liggur í sjálvum felags havumhvørvinum, í fiskavælferð, í smittuverju og í samfelagsligum legitimiteti — ikki bara í villlaksaverju.
Í fiskivinnuni er myndin blandað. Nýggj ICES-ráðgeving vísir, at toskur á føroyska landgrunninum hevði verið undir Blim frá 2020 til 2024, men mettur er nú at vera oman fyri Blim aftur; hýsa og upsi eru hinvegin omanfyri síni biomassemørk og undir/umleið sítt haldføra veiðitrýst. Tað er áminning um, at føroysk fiskivinna hvørki er ein søga um varandi yvirnýtslu ella varandi javnvág, men ein skipan sum krevur støðugt, dátugrunda tillaging.
Hjáveiða er eisini eitt veruligt evni. Dátur og frágreiðingar vísa, at Føroyum hava krav um loggbókafráboðan av havsúgdjórhjáveiðu og 100% loggbókadekning í teimum útflutningsfiskiskapum, sum NOAA hevur gjøgnumgingið. Samstundis eru granskingar um havhesta hjáveiðu nær Føroyum og føroyskt vinnu-/granskingarsamstarv um havfugl eisini tekin um, at málið ikki er loyst. Tað besta, ið kann sigast, er tí, at Føroyum hava eina skipan, men enn ikki eina fulla, alment sjónliga og óhefta validering av øllum hjáveiðuriskum.
Fyri botnhabitat er próvmyndin sterk globalt men veikari fyri Føroyum-serstakt. Botntroling og troling eru væl skjalprógvað at minka habitatfløkt og ávirka botnsamfeløg. Í føroyskum og MSC-tilfarinum sæst, at skipanir eru fyri at fylgja við árinum á viðkvom havbotnsvistøki, men almenna, samanbundna føroyska tíðar-myndin um botnskaða er ikki lætt at finna. Tað eigur at síggjast sum manglandi dátur, ikki sum frávera av árinum.
Dømi úr Føroyum og útlondum
Um ein vil skilja føroyska alivinnu sum felags-tilfeingis-spurning, er best at hyggja at ítøkiligum aktørum. Bakkafrost er greiðasta føroyska casið, tí fyritøkan er skrásett og hevur mest opna dátugongd. Í 2025 boðaði fyritøkan frá 95,7% yvirliving í Føroyum, lágum lúsustøði, null antibiotikanýtslu og null sleppingum. Samstundis hevði fyritøkan eina greiða dividendu-politikk og hevði árið frammanundan goldið samtals 515 mió. kr. í dividendu. Tað prógvar ikki, at rentan er “ov stór”, men tað vísir, at eitt týðandi virðisflag gongur úr føroyskum felags tilfeingi víðari til kapitalmarknaðin. Tað er júst orsøkin til, at spurningurin um skyldur, gjøld og ábyrgd ikki kann avmarkast til “arbeiðspláss sum eru skapt”.
Sama fyritøka vísir eisini, hvussu design av skattum og gjøldum kann hava veruligar býtisavleiðingar. Tá føroyska tøkugjaldsskipanin varð broytt í 2023, segði Bakkafrost beinleiðis, at fyritøkan skar niður virðisøktan framleiðslu og segði 140 starvsfólkum upp í Føroyum, tí sølutengd skattaskipan rakti fasta-prís-kontraktar serliga hart. Hetta er ein týdningarmikil læra: tað er ikki nokk at krevja meira gjald frá tilfeingisvinnu; gjaldið má eisini leggjast soleiðis, at tað fangar rentu heldur enn at revsa arbeiðsintensiva virðisøking á landi.
Hiddenfjord er eitt annað áhugavert føroyskt dømi. Fyritøkan hevur gjørt sær sjálvari umhvørvisliga og logistiska sermerking burturúr, millum annað við at gevast at flúgva laks og við at marknaðarføra útsettar aliplássir sum minni dálkandi fyri botnin. Tað er ein týdningarmikil nýhugsan og vísir, at strangari karmar kunnu kveikja grønari vinnumodellir. Men nógv av tí er enn fyritøku-egin frásøgn. Tað vísir neyðina av óheftum, samanberiligum almennum fjarðardátum, so kjakið ikki verður drigið millum vinnuligar áheitanir og almenna illgruna.
Samanberingar uttanlands styrkja hesa niðurstøðu. Noreg hevur skipað vøkstur við “traffic light”-skipan, har framleiðsluøki fáa grøn, gul ella reyð ljós eftir serliga lúsuávirkan á villan fisk, og landið hevur harumframt innført tilfeingisrentuskatt á 25% fyri laks, síl og regnbogasil á sjónum. Tað er ikki lýtaleyst, men tað er eitt dømi um prinsippið: fyrst at meta um umhvørvisburðarevni, síðani lata samfelagið fáa ein størri part av profitinum.
Í Skotland er skipanin meira fragmenterað. SEPA regulerer sjógvumhvørvið og hevur bygt upp serliga lúsureglugongd, meðan Fish Health Inspectorate hevur sjúku- og heilsuumsiting. Tað hevur styrkir, men eisini veikleikar: fleiri eftirlitstovnar, meira fløkt ábyrgdarbyrða og framvegis nógv orðaskifti um, hvør í roynd og veru ber høvuðsábyrgdina, tá umhvørvislig mørk verða flutt. Føroyum hava á hesum økinum ein fyrimun í einfaldaðari landafrøðiligari og lívfrøðiligari skipan.
Í Kili sæst hitt mótsatta, nógv harðari lærudømið. Eftir ISA-kreppuna vóru “barrios”/ACS-neighbourhoods skipaðar sum samanhangandi smittustýrd framleiðsluøki, og í dag hevur skipanin tíðarsetta heilsu- og fyritaksdáta, umframt ársfrágreiðingar um antibiotika- og anti-parasitikanýtslu. Men júst hesi almennu tølini vísa eisini, hvussu dýr samfelagslig rokningin kann gerast, um skipanin er ov veik ov leingi: Sernapesca upplýsir, at 415,4 tons av antibiotiskum virkisevnum vórðu brúkt í chilenskari laksavinnu í 2025. Tað ger Kili til eitt týðiligt dømi um, hvat hendir, tá mobilur kapitalur og veikt alment mótspæl møta sera viðkvømum fjørðaøkjum.
Hvør fær ágóðan og hvør ber kostnaðin
Sæð úr einum býtisligum sjónarhorni er føroyska myndin tvíbýtt. Ágóðin er veruligur og breiður, men ikki fullkomiliga javnt býttur. Hagstova Føroya vísir í sínum nýggjastu hagfrøðiligu frásagnum, at fiskivinna og aling eiga stóran part av vøkstrinum í lønargjaldingum; aðrar keldur meta, at alivinnan hevur staðið fyri umleið 8% av føroyskum BTÚ. Tað merkir, at arbeiðsfólk, veitarar, útjaðarabygdir og landskassin sanniliga fáa ein part av virðunum. Tað hevði verið skeivt at lýsa vinnuna, sum um allur ágóðin fór til kapital. Tað ger hann ikki.
Men tað er líka skeivt at lata sum um eigarar ikki fáa nakað serligt. Tað gera teir, serliga tí loyvi og fjarðaratgongd eru avmarkað og virðismikil. Sterkasta prógvið er sjálvt kapitalmarknaðarvirðið av føroyskum laksaframleiðsluvirksemi og støðugu dividendurnar hjá Bakkafrost. Haraftrat koma ikki-sjónlig virði: lágt sjúkutrýst, fáa aktørar, tryggjað fjørðu-eksklusivitet og góður alifiskafrøðiligur status. Hetta er júst tað, ið ein hevði væntað, tá privat fyritøka fær atgongd til eitt avmarkað, alment tilfeingi. Hetta er klassisk rentugrundarlag.
Landskassin fær eisini sín part, bæði gjøgnum vanliga partafelagsskattin, umframt serlig gjøld og skipanir fyri alivinnuna, og gjøgnum tøkugjald/loyvis-bundin gjøld. Men henda inntøka er sveiggjandi og bundin at heimsmarknaði, biomassa og kvotum. Danmarks Nationalbank staðfestir beinleiðis, at ein týðandi partur av føroyskum almennum inntøkum stavar frá fiski og aling, og at henda inntøka sveiggjar nógv frá ári til ár. Tað ger eisini samfelagið viðkvæmt. Tí eigur ein størri partur av rentuni at verða lagdur í stabiliserandi skipanir heldur enn at hvørva í privatan virðisflutning, tá marknaðurin er sterkur.
Lokal samfeløg fáa arbeiðspláss og virksemi, men kunnu samstundis bera kostnað av plássbinding, ferðslu, vanda fyri botnávirkan, minni fríari nýtslu av fjørðum og umdømi-/ferðavinnukostnaði, um umhvørvið fer aftur. Hetta sæst ofta illa í samlaða rokniskapinum. Tað sama er galdandi fyri komandi ættarlið. Um føroyska skipanin er ov veik til at krevja fulla endurbøting, fíggjarliga trygd, vissu fyri gjaldføri og langtíðar monitoring, so verða kostnaðirnir í roynd og veru útsettir og fluttir fram í tíð. Tað er ein typisk “fyribils externalitetur”: vinningurin er privat og skjótur; váðin er almennur og seinkaður.
Noreg hevur við Havbruksfondet víst, at tað ber til at skipa eina greiða og rættvísa skipan, har ein partur av virðinum frá alivinnuni verður førdur aftur til lokalsamfeløgini, sum leggja sjógv og umhvørvi til. Grunnurin savnar inntøkur frá sølu av aliloyvum og framleiðslugjøldum, og býtir tær beinleiðis út til kommunur. Hetta gevur bæði eina meira stabila og gjøgnumskygda inntøku, og tryggjar, at virðið av felags tilfeinginum ikki einsíðugt hvørvur í privatan vinning. Ein líknandi skipan í Føroyum kundi virkað sum ein føroyskur havbrúksgrunnur, har ein fastur partur av inntøkunum frá alivinnuni varð settur av og býttur út eftir greiðum reglum. Tað hevði styrkt lokalsamfeløgini, minkað um ójavnvágina í virðisdeilingini og givið samfelagnum eina meira haldføra og stabila fíggjarliga grund, eisini tá marknaðurin sveiggjar.
Júst her er setningurin “kapitalur er mobilur” serliga viðkomandi. Alibúnaður, eigarafeløg og sølumarknaðir kunnu umskipast nógv skjótari enn ein føroyskur fjørður, ein havbotnur ella ein villur fiskastovnur kann endurbyggjast. Tað merkir, at føroyska samfelagið eigur at nýta sína samráðingarstyrki undan tillutan, ikki aftaná trupulleikan. Tað vil siga: strangar treytir, fíggjarlig trygd, greið ábyrgd, opin dáta og mekanismur, sum gera tað dýrt at lata kostnaðin liggja eftir hjá øðrum. Tað er ikki anti-vinna; tað er vanlig, skynsom forvaltning av tilfeingi, sum ikki kann flytast.
Ítøkulig tilmæli
Fimm ítøkiligu tilmælini eru tí hesi. Fyrst skal øll almenn umhvørvis- og heilsudáta frá aling savnast á einari óheftum dátagrunni, stýrd av Havstovuni, umhvørvismyndugleika og Heilsufrøðiliga starvsstovuni, heldur enn av fyritøkunum sjálvum.
Næst skal hvørt aliloyvi føra lógarásetta umhvørvisbók og bindandi krav um endurbøting, um botn- ella sjúkuvísitøl fara um mark.
Triðja tilmælið er at gera loyvi greiðiliga tíðaravmarkað og knýta endurnýggjan at vistfrøðiligum úrslitum, ikki bert søguligari nýtslu.
Fjórða tilmælið er at leggja størri tyngd á profit- og rentubundna skattlegging og minni á bruttosølu, so arbeiðspláss og virðisøking á landi ikki verða óneyðugt revsað.
Fimta tilmælið er elektroniskt og óheft fiskiveiðueftirlit við hjáveiðu og botnhabitat.
Sætta tilmælið er at lata lokalsamfeløg fáa part í afturberingini, t.d. gjøgnum havbrúksgrunn og luttøku í samstýrandi ráð.
Deil á Facebook
