Alzheimerfelagið
Áleið 1.000 føroyingar liva í dag við demenssjúku, og uml. 4.000
nærstandandi eru rakt av avleiðingunum. Hetta talið fer at vaksa
komandi árini ájavnt við demografisku broytingarnar við nógv fleiri
eldri fólkum í landinum, og samfelagið má fyrireika seg nú, um vit
skulu megna avbjóðingina.
Alzheimerfelagið heitir tí á øll valevni til komandi løgtingsval um
at greiða frá, hvat tey ætla at gera fyri at tryggja, at Føroyar
gerast eitt demensrúmligt og inkluderandi land, har fólk við demens
og teirra avvarðandi fáa rætt til tað hjálp, tey hava fyri
neyðini.
Vit spyrja valevnini beinleiðis:
Hvussu ætla tit at tryggja ein yvirskipaðan demenspolitikk fyri alt
landið?
Hvussu vilja tit arbeiða fyri, at tænastur og tilboð til fólk við
demens og familjuna verða lógarásettar og ikki treytað av
postnummari?
Hvussu vilja tit tryggja, at øll, sum fáa eina demensdiagnosu, fáa
ein demenssamskipara atknýttan familjuni?
Hvussu vilja tit stimbra tilgongdina til útgreining, so fólk fáa
hjálp í rættari tíð?
Hvussu vilja tit fremja eina hugburðabroyting og inkludering, so stigma
og tabu verða burturbeind?
Hvussu vilja tit tryggja meira almenna upplýsing og vitan um demens í
samfelagnum?
Hvussu vilja tit tryggja útbúgvin heilsustarvsfólk innan
demensøkið?
Hvussu vilja tit raðfesta fyribyrgjandi átøk, sum kunnu minka um
nýggjar tilburðir og tálma sjúkugongdini?
Vit vita, at røktarstarvsfólkini innan demensumsorganina í dag gera
sítt allarbest, ofta undir truplum umstøðum. Men uttan greiðar
politiskar ætlanir, lógarásett rættindi og raðfestingar er tað
ikki møguligt at tryggja viðgerð, røkt og umsorgan, sum veruliga
røkkur teimum, sum hava størstan tørv.
Ongan demenspolitikk
Demenssjúkur eru álvarsligar og varandi heilasjúkur, sum ávirka alt
lívið hjá tí sjúka og hjá familjuni. Tær skulu virðast og takast
í líka stórum álvara, sum aðrar álvarsligar sjúkur.
Kortini hava vit framvegis ongan yvirskipaðan demenspolitikk. Tað
einasta, vit hava, er ein 11 ára gomul demensætlan frá 2015, og bert
heilt fá av tilmælunum eru framd í verki. Eitt av
høvuðstilráðingunum í ætlanini var at gera ein yvirskipaðan
demenspolitikk fyri alt landið – men hetta er aldri framt í verki.
Hetta hevur við sær, at demensøkið framvegis er ójavnt skipað
kring landið.
Kanningar vísa, at tað gongur alt ov long tíð at fáa staðfest eina
demensdiagnosu. Í dag er bíðitíðin til fyrstu viðtalu á
Demensklinikkini 2,5 mðr. og til aðru viðtalu 5,5 mðr. tvs. at tað
tekur minst 8 mðr. at fáa staðfest eina diagnosu og møgulig
viðgerð kann setast inn. Fleiri uppliva eisini, at tað kann ganga upp
í nógv ár, frá tí at ein fer til kommunulækna fyrstu ferð, til
viðkomandi fær staðfest sjúkuna hjá serlækna. Hetta seinkar bæði
medisinskari- og sosialfakligari viðgerð og vegleiðing – og ger
støðuna hjá familjuni nógv truplari.
Harumframt er tað neyðugt við nógv meira upplýsing og vitan um
demens í samfelagnum. Ov nógv fólk kenna framvegis ikki sjúkuna, og
hetta førir til misskiljingar, ótta og skeivar fatanir. Vit mugu
burtur frá fordómum og mytum, sum skapa og viðlíkahalda stigma og
tabu. Hetta førir lætt til isolering og eksklusjón, og ger tað enn
torførari hjá fólki við demens at liva eitt virkið og virðiligt
lív.
Vit mugu broyta hugburð og áskoðan – frá at goyma demens til at
fevna um menniskju við demens, sum ein natúrligan part av okkara
samfelag.
Grannalond skipað seg við demenspakka
Samstundis síggja vit, at londini kring okkum longu arbeiða við at
styrkja rættindini hjá fólki við demens. Í Danmark er uppskot lagt
fram um demenspakkar, sum skulu geva bæði tí sjúka og teimum
avvarðandi lógarásett rættindi. Uppskotið fevnir m.a. um:
– rætt til ein fasta demenssamskipara,
– rætt til útgreining innan 90 dagar,
– rætt til eina samlaða viðgerðar- og rehabiliteringsætlan,
– rætt til fyribyrgjandi tilboð, og
– rætt til avlastandi og stuðlandi tilboð til avvarðandi.
Hesi stig vísa, at tað ber til at seta greið rættindi, sum tryggja
bæði hjálp, samanhang og virðing. Tað er júst slík hugsan, vit
eisini hava tørv á í Føroyum.
Hvør hjálpur teimum avvarðandi?
Avvarðandi hava eisini tørv á veruligum rættindum. Nógv avvarðandi
mugu arbeiða niðursetta tíð ella taka farloyvi fyri at ansa sínum
nærmasta við demenssjúku. Hetta førir ofta til stóran lønarmiss,
sum ávirkar bæði fíggjarliga og sálarliga. Tí er tað neyðugt at
tryggja við lóg, at avvarðandi, sum fara niður í arbeiðstíð ella
farloyvi vegna demenssjúku hjá einum nærmasta, fáa endurgoldið
lønarmiss. Hetta er ein grundleggjandi treyt fyri, at familjur ikki
skulu hokna fíggjarliga eisini og bera byrðina einsamallar.
Fyribyrgjandi átøk eru neyðug
Sama við fyribyrging – vit mugu eisini hugsa langsiktað og
fyribyrgjandi. Fyribyrgjandi átøk — kunnu bæði minka um nýggjar
tilburðir og seinka gongdini um sjúkan rakar.
Tað er tí týdningarmikið at hoyra, hvussu politikarar ætla at
raðfesta fyribyrgjandi átøk, og hvussu teir vilja tryggja, at øll
hava atgongd til slík tilboð, óansæð hvar í landinum ein býr.
Alzheimerfelagið vil tí heita á øll valevni um at seta demensøkið
ovalaga á dagsskránna komandi valskeið. Hetta snýr seg um
grundleggjandi menniskjalig rættindi, virðing og lívsgóðsku.
Deil á Facebook
